Дар таърихи сулҳи тоҷикон як қарори қобили таваҷҷуҳ ҳаст. Моҳи декабри соли 1996, вақте ки то имзои Созишномаи умумии сулҳ ҳанӯз ним сол монда буд, ҷонибҳо дар бораи таъсиси Комиссияи оштии миллӣ ба мувофиқа расиданд. Яъне, ҳанӯз масъалаҳои душвори музокирот пурра ҳал нашуда буданд, вале аллакай ба саволи муҳимтаре ҷавоб меҷустанд: фардои ба имзо расидани сулҳ кӣ, бо кадом салоҳият ва бо иштироки киҳо иҷрои онро таъмин мекунад? Таваҷҷуҳ ба ҳамин савол барои дарки сиёсати сулҳҷӯёнаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аҳаммияти хос дорад. Роҳбарии сиёсӣ дар он марҳала ҳам ҷасорати қабули қарорро талаб мекард ва ҳам дурандеширо, то аҳде, ки имрӯз баста мешавад, фардо низ эътибор дошта бошад.
Ба муносибати Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон маъмулан аз рӯйдодҳои сарнавиштсози таърихи истиқлол ёд мекунем. Дар миёни онҳо сулҳи тоҷикон ҷойгоҳи хос дорад, зеро идомаи давлатсозӣ, фаъолияти муназзами муассисаҳо ва бозгашти мардум ба рӯзгори осоишта аз натиҷаи он вобаста буд. Бо гузашти солҳо вазифаи муҳаққиқ аз он иборат аст, ки дар баробари гиромидошти ин дастовард роҳи ба даст омадани онро низ шарҳ диҳад. Чӣ гуна ҷонибҳое, ки нисбат ба ҳамдигар эътимоди андак доштанд, тавонистанд иҷрои вазифаҳои муштаракро ба уҳда гиранд? Чӣ гуна масъалаҳое, ки дар майдони муқовимат роҳи ҳал надоштанд, дар сари мизи музокирот ба мавзуи қарори сиёсӣ ва санади ҳуқуқӣ табдил ёфтанд? Арзиши таҷрибаи Тоҷикистон маҳз дар посух ба чунин саволҳо равшан мегардад.
Замоне ки моҳи ноябри соли 1992 дар Иҷлосияи XVI Шӯрои Олӣ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Раиси Шӯрои Олӣ интихоб гардиданд, давлати тозаистиқлол ба буҳроне рӯ ба рӯ буд, ки тақдири ояндаи онро норӯшан мекард. Ҷанг миёни одамоне ҷудоӣ андохта буд, ки таъриху фарҳанги муштарак доштанд ва бояд баъди анҷоми муқовимат низ дар як кишвар зиндагӣ мекарданд. Аз ин рӯ, роҳбарияти давлатро масъалае дар пеш буд, ки аз доираи барқарор кардани фаъолияти мақомоти ҳокимият фаротар мерафт. Зарур буд, ки шаҳрвандони дар ду тарафи муқовимат қарордошта фардои худро дар доираи як давлат тасаввур карда тавонанд. Қабули роҳи гуфтушунид аз шинохти ҳамин воқеият бармеомад.
Дар раванди музокироти байни тоҷикон иштироки бевоситаи Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар лаҳзаҳои ҳассос аҳаммияти ҳалкунанда пайдо кард. Яке аз чунин лаҳзаҳо мулоқоти моҳи декабри соли 1996 дар Хосдеҳи Афғонистон буд. Дар шароите ки идомаи даргириҳо ба раванди гуфтушунид таҳдид мекард, Сарвари давлати Тоҷикистон ва роҳбари Иттиҳоди неруҳои оппозитсияи тоҷик Сайид Абдуллоҳи Нурӣ мустақиман мулоқот карданд. Тавофуқи Хосдеҳ барои аз нав ба амал даромадани оташбас ва идомаи музокирот роҳ кушод. Маънои сиёсии ин мулоқот дар он буд, ки роҳбарони ҷонибҳо масъулияти қарорро шахсан пазируфтанд. Ҳангоме ки эътимод осеб дидааст, чунин мулоқот ба ҳайатҳо имконият медиҳад, ки бо такя ба иродаи ошкоро баёншудаи роҳбарон муҳокимаи масъалаҳои душворро идома диҳанд.
Аз хусусиятҳои муҳими ин раванд пайдарпай ҳал кардани масъалаҳо буд. Ҷонибҳо намехостанд тақдири тамоми музокирот ба ҳалли якбораи ҳамаи ихтилофҳо вобаста монад. Аз ин рӯ, нахуст оид ба принсипҳои асосии истиқрори сулҳ ба мувофиқа омаданд. Сипас барои масъалаҳои гурезаҳо, масъалаҳои низомӣ, иштироки сиёсӣ ва кафолатҳои иҷрои тавофуқҳо санадҳои алоҳида ба имзо расиданд. Ин тартиб ба ҳар ду ҷониб имкон медод, ки доираи мувофиқати ҳосилшударо дақиқ донанд ва масъалаҳои ҳанӯз баҳсталабро барои даври минбаъда нигоҳ доранд. Ҳар тавофуқ уҳдадории муайян ба вуҷуд меовард ва иҷрои он барои қадами баъдӣ замина мегузошт.
Таъсиси Комиссияи оштии миллӣ яке аз қарорҳое буд, ки ба ризоияти сиёсӣ шакли амалӣ бахшид. Ҷонибҳо розӣ шуданд, ки дар Комиссия намояндагии баробар дошта бошанд ва роҳбарии он ба намояндаи Иттиҳоди неруҳои оппозитсияи тоҷик вогузор гардад. Аҳаммияти ин қарорро бо назардошти шароити ҳамон давра бояд дарк кард. Дар мақомоти муштарак намояндагони ду ҷониб мебоист акнун сари як миз нишаста, тартиби иҷрои уҳдадориҳо, мушкилиҳои бамиёномада ва роҳҳои ҳалли онҳоро баррасӣ мекарданд. Касе, ки то дирӯз танҳо талаби ҷониби худро баён мекард, акнун дар таҳияи қароре иштирок менамуд, ки иҷрояш барои ҳар ду тараф аҳаммият дошт. Барои ташаккули эътимод чунин таҷрибаи кори муштарак арзиши мустақил дошт.
Як мисол мазмуни ҳуқуқии ин равандро хуб нишон медиҳад. Дар Протокол оид ба масъалаҳои сиёсӣ аз 18 майи соли 1997 ҷонибҳо тартиби баррасии бахшиши мутақобил ва қабули санади авфро пешбинӣ карданд. Дар арафаи анҷоми музокирот ҳамчунин мувофиқа шуд, ки лоиҳаи санади авфи умумӣ дар Комиссияи оштии миллӣ муҳокима ва барои баррасӣ ба парламент пешниҳод гардад. Дар ҳамин як масъала вазифаи чанд ниҳод равшан дида мешавад. Роҳбарони ҷонибҳо иродаи сиёсиро баён карданд, Комиссия барои муҳокимаи муштарак масъул шуд ва баррасии санади дахлдор ба парламент вогузор гардид. Барои илми ҳуқуқ ин нукта муҳим аст: қарори дар музокирот ҳосилшуда мебоист бо риояи салоҳияти мақомоти давлатӣ ба ҳаёти ҳуқуқии мамлакат ворид гардад.
Масъалаи бозгашти гурезаҳо ҷиҳати инсонии сиёсати ризоияти миллиро равшантар аз ҳар баҳои дигар ифода мекунад. Дар санадҳои сулҳ ба се шарти бозгашт таваҷҷуҳ дода шуд: инсон бояд бо ихтиёри худ, дар амният ва бо ҳифзи шаъну шараф ба хонааш баргардад. Ҳар яке аз ин шартҳо маънои мушаххас дошт. Ихтиёрӣ будани бозгашт ба худи шахс ҳаққи тасмим медод. Талаби амният ба ҷонибҳо масъулият мегузошт, ки барои зиндагии ӯ шароити ором фароҳам оваранд. Ҳифзи шаъну шараф бошад, муносибат ба шахси бозгаштаро муайян мекард. Ӯ ҳамчун шаҳрванде ба зодгоҳаш бармегашт, ки дар кишвари худ ҳаққи зиндагӣ ва ояндасозӣ дорад. Ҳамин муносибат ба инсон ба мафҳуми ризоияти миллӣ мазмуни воқеӣ мебахшид.
27 июни соли 1997 дар шаҳри Москва Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, роҳбари Иттиҳоди неруҳои оппозитсияи тоҷик Сайид Абдуллоҳи Нурӣ ва намояндаи махсуси Дабири кулли Созмони Милали Муттаҳид Герд Меррем Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистонро ба имзо расониданд. Номи санад моҳияти онро дақиқ ифода мекунад. Калимаи «умумӣ» ба он далолат дошт, ки протоколу тавофуқҳои дар давраҳои гуногун бадастомада акнун қисмҳои як созишро ташкил мекарданд. Ибораи «ризоияти миллӣ» бошад, ҳадаферо ифода мекард, ки баъди қатъи даргириҳо низ кори тӯлонӣ мехост. Акнун натиҷаи сиёсати сулҳ аз он вобаста буд, ки қарорҳои дар пойтахтҳо имзошуда дар шаҳру ноҳияҳо чӣ гуна иҷро мешаванд ва мардум таъсири онҳоро дар зиндагии худ кай эҳсос мекунанд.
Дар пешрафти музокирот Созмони Милали Муттаҳид ва кишварҳои мусоидаткунанда, аз ҷумла Россия ва Эрон, нақши муҳим доштанд. Онҳо барои дидори ҳайатҳо шароит фароҳам оварданд, дар марҳалаҳои душвор ба идомаи муколама кумак расониданд ва раванди иҷрои тавофуқҳоро дастгирӣ карданд. Таҷрибаи Тоҷикистон ҳамзамон аҳаммияти иродаи худи ҷонибҳоро нишон дод. Миёнрав метавонист барои вохӯрӣ имконият муҳайё кунад, аммо тасмими ба мулоқот рафтанро роҳбарони тоҷик мегирифтанд. Созмони байналмилалӣ метавонист ба иҷрои санад мусоидат намояд, аммо масъулияти риояи аҳд ва посух додан дар назди мардум ба зиммаи имзокунандагони он мемонд. Маҳз дар ҳамин интихоби пайвастаи роҳи сиёсӣ саҳми шахсии Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барҷаста намоён аст.
Барои таҳқиқи илмии сулҳи тоҷикон муқоисаи санадҳои ҳамон давра бо хотираҳои иштирокчиёни рӯйдодҳо аҳаммияти махсус дорад. Матни протокол нишон медиҳад, ки тарафҳо ба зиммаи худ чӣ уҳдадорӣ гирифтанд. Хотираи иштирокчӣ кумак мекунад бифаҳмем, ки чаро ба мувофиқа расидан доир ба як банди ба назар кӯтоҳ баъзан вақти зиёд металабид.
Нақли сокини ба зодгоҳ баргашта бошад, ба саволи дигар посух медиҳад: ин қарор дар зиндагии ӯ чиро тағйир дод? Вақте ин се ҷиҳат якҷо омӯхта мешаванд, таърихи сулҳ бо тамоми душворию арзиши худ пеши назар меояд. Ба андешаи ман, барои муҳаққиқони ҷавони тоҷик ҳамин ҷо майдони васеи омӯзиш вуҷуд дорад. Онҳо метавонанд хотираҳои шоҳидонро сабт кунанд, бо санадҳои ҳамон солҳо бисанҷанд ва таҷрибаи маҳалҳои гуногунро ба наслҳои баъдӣ бирасонанд.
Дар таълими ҳуқуқ низ мероси сулҳи тоҷикон маводи нодир аст. Масалан, ба шунавандаи курси такмили ихтисос метавон матни тавофуқро пешниҳод кард ва аз ӯ хост, ки се чизро муайян намояд: кӣ уҳдадорӣ гирифтааст, иҷрои он ба салоҳияти кадом мақом дохил мешавад ва шаҳрванд натиҷаро аз рӯйи кадом амал эҳсос мекунад. Ҳангоми баррасии масъалаи авф ӯ фарқи миёни тавофуқи сиёсӣ ва санади ҳуқуқиро меомӯзад. Ҳангоми омӯзиши масъалаи гурезаҳо мебинад, ки чӣ гуна як мафҳуми ҳуқуқӣ, ба мисли ихтиёрӣ будани бозгашт, аз интихоби шахсии инсон ҳимоят мекунад. Чунин омӯзиш дар мутахассис одатеро ташаккул медиҳад, ки дар ҳар марҳалаи давлатдорӣ зарур аст: пеш аз қабули қарор оқибати онро барои одамон андешидан.
Имрӯз ҳифзи ризоияти миллӣ дар рафтори ҳаррӯзаи муассисаҳо ва муносибати шаҳрвандон ба якдигар низ ифода меёбад. Вақте шахс бо эътимод медонад, ки арзу шикояташро мешунаванд, сабаби қарорро барояш шарҳ медиҳанд ва барои ҳимояи ҳуқуқаш роҳи қонунӣ ҳаст, ӯ худро узви баробарҳуқуқи ҷомеа эҳсос мекунад. Дар чунин муҳит имкони ҳалли ихтилоф тавассути гуфтугӯ бештар мегардад. Барои корманди соҳаи адлия ин сабақи таърихӣ масъулияти касбӣ низ ҳаст. Баъзан эътимоди инсон ба адолат аз як ҷавоби асоснок, аз ислоҳи саривақтии иштибоҳ ё аз таҳаммули корманде оғоз меёбад, ки ба сухани ӯ то охир гӯш додааст.
Дар Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, вақте ба хизматҳои таърихии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон арҷ мегузорем, шоиста аст моҳияти интихоби он солҳоро дар ёд дошта бошем. Дар Хосдеҳ ин интихоб дар идомаи музокирот зоҳир шуд, дар Москва дар қабули уҳдадориҳои муштарак ва дар фаъолияти Комиссияи оштии миллӣ дар иҷрои ҳамон уҳдадориҳо. Самари ҳамаи ин талошҳоро мардуме эҳсос карданд, ки ба хона баргаштанд, рӯзгор бунёд карданд ва фарзандонашонро дар фазои сулҳ ба воя расониданд. Барои насли мо қадршиносӣ аз ин корнома маънои мушаххас дорад: таърихи сулҳро дақиқ биомӯзем, қадри аҳду эътимодро бидонем ва ҳангоми ихтилофи назар ҳам масъулиятамонро барои фардои муштараки Тоҷикистон аз ёд набарем.
Ғаюрзода Шуҳратулло Кароматулло,
Муовини ректор оид ба корҳои илмии Донишкадаи такмили ихтисоси Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон