Дар сохтори сиёсии Ҷумҳурии Тоҷикистон институти Президент таҷассумгари низоми конститутсионии роҳбарии давлат, муайянсозии самтҳои стратегии сиёсати миллӣ ва таъмини ҳамбастагии равандҳои асосии идоракунии давлатӣ мебошад. Моҳияти ин институт дар доираи ваколатҳои конститутсионӣ, масъулияти сиёсӣ ва ҳуқуқӣ, инчунин қобилияти муттаҳид сохтани захираҳои институтсионалии давлат барои ҳалли вазифаҳои дорои аҳамияти умумидавлатӣ ифода меёбад. Дар шароите ки муносибатҳои байналмилалӣ, сохтори иқтисоди ҷаҳонӣ, низоми амнияти минтақавӣ ва муҳити технологӣ босуръат тағйир меёбанд, аҳамияти институти Президент ҳамчун ниҳоди марказии роҳбарии конститутсионӣ бо мазмуни нав ғанӣ мегардад.
Институти Президент дар низоми конститутсионии Тоҷикистон танҳо ба иҷрои ваколатҳои муқарраргардидаи ҳуқуқӣ маҳдуд намешавад. Моҳияти сиёсӣ ва давлатии он дар муайян намудани самтҳои афзалиятноки рушди миллӣ, ташаккули ҳадафҳои дарозмуддат, таъмини пайдарпайии сиёсати давлатӣ ва ҳамоҳангии фаъолияти мақомоти ҳокимияти давлатӣ зоҳир мегардад. Дар ин замина, Конститутсия на танҳо сарчашмаи ваколатҳои институтсионалӣ, балки меъёри муайянкунандаи ҳудуди амал, тартиби татбиқи салоҳият ва масъулияти конститутсионии тамоми низоми ҳокимияти давлатӣ мебошад.
Роҳбарии конститутсионӣ дар шароити муосир пеш аз ҳама қобилияти муайян намудани афзалиятҳои миллӣ ва табдил додани онҳоро ба сиёсати пайвастаи давлатӣ тақозо менамояд. Иқтисоди рақобатпазир, амнияти миллӣ, истиқлолияти энергетикӣ, рушди саноат, амнияти озуқаворӣ, сармояи инсонӣ, рақамикунонии идоракунӣ ва густариши нуфузи байналмилалии кишвар самтҳое мебошанд, ки татбиқи онҳо муносибати маҷмӯӣ, ҳамоҳангии институтсионалӣ ва заминаи устувори ҳуқуқиро талаб мекунанд. Дар ин раванд институти Президент дар доираи салоҳияти конститутсионии худ барои муайянсозии самтҳои стратегии сиёсати давлатӣ ва мутобиқ намудани фаъолияти сохторҳои давлатӣ ба вазифаҳои умумимиллӣ нақши роҳнамо дорад.
Хусусияти муҳими идоракунии муосир дар он аст, ки сиёсати давлатӣ дигар наметавонад ҳамчун маҷмӯи чорабиниҳои ҷудогонаи соҳавӣ амалӣ гардад. Масъалаҳои иқтисодӣ бо амнияти миллӣ, рушди технологӣ бо иқтидори кадрӣ, сиёсати иҷтимоӣ бо устувории иқтисодӣ ва муносибатҳои хориҷӣ бо имкониятҳои геоиқтисодии кишвар пайванди ногусастанӣ доранд. Аз ин рӯ, зарурати ташаккули сиёсати ягонаи давлатӣ ба миён меояд, ки дар он ҳадафҳои стратегӣ, қарорҳои идоракунӣ, механизмҳои ҳуқуқӣ ва натиҷаҳои амалии онҳо ба ҳам мутобиқ бошанд. Маҳз дар чунин низоми мураккаби робитаҳои байнисоҳавӣ аҳамияти роҳбарии конститутсионӣ ва ҳамоҳангсозии институтсионалӣ бештар зоҳир мегардад.
Дар сатҳи сиёсати дохилӣ масъалаи меҳварӣ ба таъмини рушди босуръат ва устувори иқтисоди миллӣ, афзоиши иқтидори истеҳсолӣ ва баланд бардоштани рақобатпазирии кишвар марбут мебошад. Гузариш ба модели иқтисодии дорои арзиши баланди иловашуда, рушди саноатикунонӣ, ҷалби сармояи дохилию хориҷӣ, тавсеаи инфрасохтори нақлиётиву энергетикӣ, истифодаи самараноки захираҳои табиӣ ва дастгирии соҳибкории истеҳсолӣ бояд ҳамчун унсурҳои ба ҳам алоқаманди сиёсати иқтисодии давлат амалӣ гарданд. Барои расидан ба ин ҳадафҳо муҳити ҳуқуқии устувор, кафолати ҳифзи моликият, пешгӯишавандагии танзими давлатӣ ва фаъолияти босамари мақомоти ваколатдор аҳамияти ҳалкунанда доранд.
Институти Президент дар муайянсозии самтҳои стратегии рушди иқтисодӣ ва таъмини ҳамоҳангии сиёсати давлатӣ дар ин соҳа мавқеи конститутсионӣ дорад. Аммо натиҷаи ниҳоии ин сиёсат аз сифати фаъолияти тамоми мақомоти давлатӣ, сатҳи иҷрои барномаҳои қабулшуда ва масъулияти субъектҳои татбиқкунанда вобаста мебошад. Аз ин лиҳоз, идоракунии натиҷамеҳвар бояд ба меъёри асосии арзёбии фаъолияти давлатӣ табдил ёбад: аҳамияти қарор на танҳо бо ҳадафи эълоншуда, балки бо таъсири воқеии он ба иқтисод, сатҳи зиндагии аҳолӣ ва иқтидори рақобатпазирии миллӣ муайян карда мешавад.
Дар шароити ташаккули иқтисоди рақамӣ ва густариши технологияҳои нав масъалаи таҷдиди низоми идоракунии давлатӣ низ аҳамияти стратегӣ касб менамояд. Рақамикунонии равандҳои маъмурӣ, ташкили низоми ягонаи мубодилаи маълумот, рушди хизматрасониҳои электронӣ, истифодаи зеҳни сунъӣ ва технологияҳои таҳлили иттилоотӣ метавонанд самаранокии фаъолияти мақомоти давлатиро ба таври назаррас баланд бардоранд. Ҳамзамон, ин равандҳо талаботи нави ҳуқуқиро вобаста ба ҳифзи маълумоти шахсӣ, амнияти киберӣ, масъулияти субъектҳои рақамӣ ва шаффофияти қарорҳои автоматиконидашуда ба миён меоранд. Бинобар ин, сиёсати рақамикунонӣ бояд бо такмили ҳамзамони қонунгузорӣ ва ташаккули кафолатҳои ҳуқуқии муносибатҳои рақамӣ ҳамроҳ бошад.
Сармояи инсонӣ ва сифати рушди иҷтимоӣ низ дар низоми афзалиятҳои давлатӣ ҷойгоҳи муайянкунанда доранд. Маориф, илм, тандурустӣ, ҳифзи иҷтимоӣ, шуғли аҳолӣ ва тарбияи кадрҳои баландихтисос на танҳо самтҳои алоҳидаи сиёсати иҷтимоӣ, балки пояҳои иқтидори дарозмуддати давлат мебошанд. Дар шароити рақобати ҷаҳонӣ барои дониш, технология ва неруи касбӣ рушди захираҳои инсонӣ ба масъалаи амнияти иқтисодӣ ва истиқлолияти технологӣ табдил меёбад. Аз ин рӯ, сиёсати давлатӣ бояд барои ташаккули муҳити мусоиди рушди қобилиятҳои инсонӣ, дастрасии одилона ба имкониятҳои иҷтимоӣ ва истифодаи самараноки неруи зеҳнии ҷомеа равона гардад.
Дар арсаи байналмилалӣ институти Президент дар доираи салоҳиятҳои конститутсионӣ дар муайян ва пешбурди самтҳои асосии сиёсати хориҷии кишвар нақши муҳим дорад. Дар муҳити мураккаби геополитикӣ ҳифзи соҳибихтиёрӣ, истиқлолият ва манфиатҳои миллӣ тақозо менамояд, ки сиёсати хориҷӣ бар пояи арзёбии воқеъбинонаи равандҳои минтақавию ҷаҳонӣ, эҳтироми ҳуқуқи байналмилалӣ, тавсеаи ҳамкориҳои мутақобилан судманд ва истифодаи имкониятҳои дипломатӣ амалӣ карда шавад. Мавқеи байналмилалии давлат дар шароити муосир на танҳо аз иқтидори сиёсӣ, балки аз имкониятҳои иқтисодӣ, устувории институтсионалӣ ва саҳми воқеии он дар ҳалли масъалаҳои фаромиллӣ вобаста мебошад.
Ҷумҳурии Тоҷикистон бо дарназардошти мавқеи ҷуғрофӣ ва захираҳои табиии худ дар масъалаҳои об, энергетика ва тағйирёбии иқлим дорои манфиатҳои муҳими миллӣ ва имкониятҳои назарраси байналмилалӣ мебошад. Пешбурди ташаббусҳои байналмилалӣ дар ин самтҳо бояд бо манфиатҳои рушди дохилӣ, истифодаи оқилонаи захираҳои обӣ, таъмини амнияти энергетикӣ ва ҳифзи муҳити зист пайванди устувор дошта бошад. Ҳамин тавр, дипломатияи об ва иқлим на танҳо самти фаъолияти хориҷӣ, балки ҷузъи сиёсати стратегии рушди миллӣ ва ҳамкории минтақавӣ ба ҳисоб меравад.
Амнияти миллӣ дар шароити муосир мазмуни фарогир пайдо карда, масъалаҳои амнияти сиёсӣ, ҳарбӣ, иқтисодӣ, энергетикӣ, иттилоотӣ, экологӣ ва иҷтимоиро дар бар мегирад. Таҳдидҳои фаромиллӣ, терроризм, экстремизм, ҷинояткории муташаккил, гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир ва ҷиноятҳои киберӣ аз давлат ҳамоҳангии фаъолияти сохторҳои дахлдор, такмили қонунгузорӣ ва густариши ҳамкории байналмилалиро талаб менамоянд. Дар ин раванд ҳифзи амният бояд бо риояи қатъии Конститутсия, қонунҳо ва кафолатҳои ҳуқуқу озодиҳои инсон таъмин карда шавад. Тавозуни манфиатҳои амнияти давлатӣ ва ҳуқуқҳои конститутсионии шаҳрвандон шарти муҳими эътимоднокии низоми идоракунии давлатӣ мебошад.
Ҷанбаи конститутсионӣ ва ҳуқуқии институти Президент дар таъмини фаъолияти муназзами низоми ҳокимияти давлатӣ низ ифода меёбад. Ҳамкории мақомоти қонунгузор, иҷроия ва судӣ, риояи ҳудуди салоҳиятҳои онҳо, иҷрои санадҳои ҳуқуқӣ ва масъулияти мақомоти давлатӣ бояд дар доираи принсипҳои конститутсионӣ амалӣ гарданд. Самаранокии низоми ҳокимият ба тавозуни ваколатҳо, дақиқии танзими ҳуқуқӣ ва қобилияти институтҳои давлатӣ барои иҷрои вазифаҳои ба зиммаашон гузошташуда вобаста мебошад. Дар ин замина, волоияти Конститутсия ва қонун на танҳо талаботи ҳуқуқӣ, балки шарти устувории сиёсӣ ва пешгӯишавандагии идоракунии давлатӣ мебошад.
Сифати қонунгузорӣ дар ин раванд аҳамияти бевосита дорад. Тағйирёбии муносибатҳои ҷамъиятӣ, пайдоиши шаклҳои нави фаъолияти иқтисодӣ ва густариши технологияҳо зарурати таҷдиди мунтазами заминаи ҳуқуқиро ба миён меоранд. Қонунгузории муосир бояд дорои меъёрҳои возеҳ, мутобиқ, иҷрошаванда ва ба талаботи воқеии ҷомеа ҷавобгӯ бошад. Арзёбии таъсири санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, пешгирии ихтилофи меъёрҳо, бартараф намудани холигии ҳуқуқӣ ва коҳиш додани монеаҳои беасоси маъмурӣ бояд ба ҷузъи доимии сиёсати ҳуқуқии давлат табдил ёбанд. Дар ин замина фаъолияти мақомоти адлия дар таҳияи сиёсати ҳуқуқӣ, экспертизаи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва такмили низоми қонунгузорӣ аҳамияти хосса дорад.
Масъулияти институтсионалӣ низ аз талаботи муҳими идоракунии муосир мебошад. Ҳар як мақоми давлатӣ бояд дар доираи салоҳияти муайян, бо риояи қонун ва дар асоси вазифаҳои мушаххас фаъолият намояд. Ҳисоботдиҳӣ, назорати иҷрои қарорҳо, арзёбии натиҷаҳо ва пешгирии амалҳои мухолифи қонун бояд ба низоми идоракунӣ хусусияти воқеӣ бахшанд. Дар чунин низом институти Президент ҳамчун унсури роҳбарии конститутсионӣ бо фаъолияти дигар мақомоти давлатӣ дар доираи салоҳиятҳои муқарраргардида пайваст буда, самаранокии умумии давлатдорӣ аз фаъолияти ҳамоҳанг ва масъулиятноки тамоми ин низом вобаста мегардад.
Ҳамин тариқ, институти Президент дар низоми муосири Ҷумҳурии Тоҷикистон мазмуни фарогири конститутсионӣ ва сиёсӣ дошта, бо муайянсозии самтҳои стратегии рушди миллӣ, пешбурди сиёсати дохилию хориҷӣ, таъмини ҳамоҳангии идоракунии давлатӣ ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ робитаи мустақим дорад. Арзиши воқеии ин институт дар татбиқи босамари ваколатҳои конститутсионӣ, устувории механизмҳои идоракунӣ ва қобилияти низоми давлатӣ барои ҷавобгӯ будан ба тақозоҳои замони нав ифода меёбад. Дар ин замина, такмили институтсионалии идоракунӣ, рушди заминаҳои ҳуқуқӣ, рақамикунонии фаъолияти давлатӣ ва таъмини масъулияти мақомоти ҳокимият бояд ҳамчун равандҳои ба ҳам пайваста ва дарозмуддати сиёсати миллӣ амалӣ гарданд. Маҳз чунин равиши конститутсионӣ барои ҳифзи манфиатҳои миллӣ, баланд бардоштани иқтидори давлат ва таъмини рушди устувори Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шароити мураккаби ҷаҳони муосир заминаи боэътимод фароҳам меорад.
Ҳамдамзода Марворид Ҷумабой,
нотариуси даватии Саридораи нотариалии давлатии
Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон