Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба рӯйдоде пайванд дорад, ки дар таърихи давлатдории навини мо аҳаммияти хос дорад. 16 ноябри соли 1994, даҳ рӯз пас аз қабули Конститутсия бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон савганди президентӣ ёд карданд. Дар пайдарҳамии ин ду рӯйдод яке аз асосҳои давлати ҳуқуқбунёд таҷассум ёфтааст. Халқ бо иродаи худ сохти давлатро муайян намуд ва Сарвари давлат дар назди халқ барои ҳифзи Конститутсия, ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон ва истиқлоли кишвар савганд ёд карданд.
Барои арзёбии саҳми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар бунёди давлати ҳуқуқбунёд бояд шароити солҳои аввали истиқлолро ба ёд овард. 19 ноябри соли 1992, вақте ки дар Иҷлосияи шонздаҳуми Шӯрои Олӣ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба вазифаи Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб шуданд, кишвар дар гирдоби ҷанги шаҳрвандӣ қарор дошт. Барои хонаводаҳое, ки манзили худро тарк карда буданд, барқарор шудани ҳокимияти давлатӣ пеш аз ҳама маънои имкони ба зодгоҳ баргаштан, дар амният зистан ва барои ҳимояи ҳуқуқи худ ба мақомоти масъул муроҷиат карданро дошт. Аз ҳамин рӯ, барқарор намудани фаъолияти мақомоти давлатӣ ва ҷустуҷӯи роҳи мусолиҳа ду вазифаи ба ҳам пайвастаи роҳбарияти кишвар гардиданд.
Яке аз қарорҳои муҳимми ин давра ба муҳокимаи мардум гузоштани масъалаи сохти ояндаи давлат буд. 6 ноябри соли 1994 шаҳрвандони Тоҷикистон Конститутсияи давлати соҳибистиқлоли худро қабул карданд. Моддаи 1 Тоҷикистонро давлати ҳуқуқбунёд эълон намуд ва моддаи 5 инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф кард. Барои он ки ин арзишҳо дар фаъолияти ҳаррӯзаи давлат татбиқ шаванд, Конститутсия ҳам тарзи ташкили ҳокимият ва ҳам меъёри ҳуқуқии фаъолияти мақомоти онро муайян намуд. Дар ин замина моддаҳои 9 ва 10 аҳаммияти хос доранд.
Моддаи 9 Конститутсия принсипи таҷзияи ҳокимияти давлатиро муқаррар мекунад. Мувофиқи ин принсип, ҳокимияти давлатӣ ба се шоха — қонунгузор, иҷроия ва судӣ ҷудо мешавад. Маҷлиси Олӣ қонун қабул мекунад, мақомоти иҷроия татбиқи онро таъмин менамоянд ва суд ҳангоми ба миён омадани баҳс дар доираи салоҳияти худ онро мустақилона ҳал мекунад. Аҳаммияти чунин тартиб барои шаҳрванд ҳангоми ҳимояи ҳуқуқаш равшан мегардад. Масалан, агар шахс қарори мақоми иҷроияро хилофи қонун шуморад, метавонад бо тартиби муқарраргардида ба суд муроҷиат кунад. Дар ин сурат қонунӣ будани қарори мавриди баҳсро суд месанҷад ва ҳар ду тараф имкони пешниҳоди далелҳои худро доранд. Ҳамин тавр, таҷзияи ҳокимият барои баррасии мустақилонаи баҳси миёни шаҳрванд ва мақоми давлатӣ замина фароҳам меорад.
Моддаи 10 Конститутсия волоияти Конститутсия ва амали мустақими меъёрҳои онро муқаррар менамояд. Эътибори олии ҳуқуқӣ маънои онро дорад, ки ҳар як қонун ва санади дигари ҳуқуқӣ бояд ба Конститутсия мувофиқ бошад. Санаде, ки ба он мухолиф аст, эътибори ҳуқуқӣ надорад. Амали мустақим бошад, маънои онро дорад, ки худи меъёри конститутсионӣ барои ҳимояи ҳуқуқ асоси ҳуқуқӣ мебошад. Масалан, шаҳрванд ҳангоми муроҷиат ба суд метавонад бевосита ба кафолати конститутсионии ҳимояи судӣ такя кунад. Қонунҳои мурофиавӣ тартиби пешниҳоду баррасии арзро муайян мекунанд, вале сарчашмаи худи кафолат Конститутсия аст. Барои корманди давлатӣ аз ин ҷо масъулияти мушаххас бармеояд. Ҳангоми қабули қарор ӯ бояд ҳам ҳудуди салоҳияти худ ва ҳам ҳуқуқи конститутсионии шахсеро, ки қарор ба ӯ дахл дорад, ба назар гирад.
Моддаи 10 ҳамчунин ҷойгоҳи санадҳои ҳуқуқии байналмилалии эътирофнамудаи Тоҷикистонро дар низоми ҳуқуқии кишвар муайян мекунад. Агар қонуни ҷумҳурӣ ба чунин санад мувофиқат накунад, меъёри санади байналмилалӣ амал мекунад. Талаби дигари ҳамин модда интишори расмӣ мебошад.
Қонунҳо ва санадҳои ҳуқуқии байналмилалии эътирофнамудаи Тоҷикистон пас аз интишори расмӣ мавриди амал қарор мегиранд. Аҳаммияти ин талаб барои мардум равшан аст.
Шаҳрванд бояд имкони шинос шудан бо матни расмии қонунро дошта бошад, то ҳуқуқу уҳдадориҳои худро донад ва ҳангоми зарурат санҷида тавонад, ки талаби мақоми давлатӣ ба кадом меъёр асос ёфтааст.
Ин муқаррарот барои корманди давлатӣ дастури амал низ ҳастанд. Ҳангоми таҳияи санад ӯ бояд муайян кунад, ки ҳалли масъала ба салоҳияти кадом мақом дохил мешавад, қарори пешниҳодшуда ба кадом меъёри қонун такя мекунад ва ба манфиатҳои қонунии шаҳрванд чӣ таъсир мерасонад. Барои мисол, талаб кардани маълумотномаи иловагӣ метавонад ба назари корманд кори саҳл намояд, аммо барои сокини деҳаи дурдаст маънои сафари такрорӣ ба маркази ноҳия ва як рӯзи дигари интизориро дорад. Аз ин рӯ, санҷидани асоси ҳуқуқии ҳар як талабот ҳам ҷузъи маҳорати касбӣ ва ҳам нишонаи эҳтиром ба вақту заҳмати инсон аст.
Қабули Конститутсия дар шароите сурат гирифт, ки музокироти сулҳ ҳанӯз идома дошт. Барои дар саросари кишвар амал кардани кафолатҳои конститутсионӣ ба даст овардани сулҳ ва барқарор намудани эътимоди миёни тарафҳо зарур буд. 27 июни соли 1997 дар шаҳри Москва Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва роҳбари Иттиҳоди неруҳои оппозитсиони тоҷик Саид Абдуллоҳи Нурӣ Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллиро ба имзо расониданд. Саҳми таърихии Пешвои миллат дар он зоҳир гардид, ки барои ҳалли низои дохилӣ роҳи музокираро пеш гирифтанд ва дар мувофиқа бо ҷониби дигар барои бозгашти ҷомеа ба зиндагии осоишта замина гузоштанд. Аҳаммияти ҳуқуқии ин дастовард дар он буд, ки уҳдадориҳои тарафҳо дар санади муштарак сабт гардиданд ва барои иҷрои онҳо асоси мувофиқашуда ба вуҷуд омад.
Дар низоми давлатдории Тоҷикистон масъулияти Президент нисбат ба волоияти қонун аз мақоми конститутсионии ӯ бармеояд. Мутобиқи моддаи 64 Конститутсия, Президент ҳомии Конститутсия ва қонунҳо, инчунин ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд мебошад. Яке аз самтҳои татбиқи ин масъулият пешбурди ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ аст. Дар Паём ба Маҷлиси Олӣ аз 26 декабри соли 2018 Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон масъалаи таҳкими кафолатҳои адолати судиро ба миён гузоштанд. Бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 19 апрели соли 2019, №1242 Барномаи ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ барои солҳои 2019–2021 тасдиқ гардид. Барои шаҳрванд арзиши чунин ислоҳот дар имкони ҳимояи судӣ ифода меёбад. Шахсе, ки қарори мақоми давлатиро хилофи қонун мешуморад, бояд битавонад далелҳои худро назди суди мустақил пешниҳод намояд ва аз рӯйи баҳс қарори асоснок гирад.
Ҷанбаи дигари ин масъала сифати худи санадҳои меъёрии ҳуқуқист. Агар тартиби ҳалли як масъала дар матни санад норавшан ифода ёбад, ду корманд метавонанд онро ба таври гуногун татбиқ намоянд. Дар натиҷа шаҳрвандоне, ки дар вазъияти яксон қарор доранд, посухҳои гуногун мегиранд. Барои пешгирии чунин ҳолат ҳангоми таҳияи лоиҳа бояд онро аз нигоҳи шахсе ҳам хонд, ки фардо аз рӯйи он амал мекунад. Оё аз матн фаҳмидан мумкин аст, ки шаҳрванд ба куҷо муроҷиат кунад, кадом ҳуҷҷатро пешниҳод намояд ва ҷавобро аз кӣ гирад? Ҳангоми арзёбии сифати лоиҳа ин пурсишҳо ба андозаи дурустии истилоҳот ва мувофиқати санад ба қонун аҳаммият доранд.
Барои Донишкадаи такмили ихтисоси Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ин раванд Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 9 апрели соли 1997, №691 «Дар бораи сиёсати ҳуқуқӣ ва таъмини тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон» ҷойгоҳи махсус дорад. Ҳанӯз пеш аз имзои Созишномаи умумии сулҳ бо ин фармон ба Ҳукумат супориш дода шуд, ки барои такмили ихтисоси кормандони роҳбарикунанда, мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, адлия ва хадамоти ҳуқуқӣ донишкада таъсис диҳад. Ин иқдом ду ҷанбаи ба ҳам вобастаи сиёсати ҳуқуқиро фаро мегирифт. Аз як тараф, шаҳрванд бояд ҳуқуқи худро донад ва роҳи ҳимояи онро шиносад. Аз тарафи дигар, корманде, ки муроҷиати ӯро баррасӣ мекунад, бояд қонунро дуруст татбиқ карда тавонад ва барои қарори худ масъулият ҳис кунад.
Бо ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон «Соли маърифати ҳуқуқӣ» эълон гардидани соли 2024 идомаи ҳамин андеша буд.
Дар фаъолияти таълимии Донишкада мо аҳаммияти маърифати ҳуқуқиро дар мисоли масъалаҳое мебинем, ки кормандони адлия ҳар рӯз бо онҳо рӯ ба рӯ мешаванд. Масалан, падар ё модаре, ки барои дер сабт кардани таваллуди фарзандаш муроҷиат мекунад, ба шарҳи равшани тартиби амал ниёз дорад. Корманди соҳибихтисос ҳолатро месанҷад, ҳуҷҷатҳои заруриро мушаххас мекунад ва ба оила мефаҳмонад, ки қадами навбатӣ чист. Барои ин оила волоияти қонун аз ҳамин муносибат оғоз меёбад. Аз ин лиҳоз, яке аз вазифаҳои асосии Донишкада он аст, ки шунавандагон дар баробари омӯзиши меъёрҳо тарзи ҳалли масъалаи воқеии шаҳрвандро низ аз худ намоянд.
Дар ин кор ба забони муоширати ҳуқуқӣ низ бояд диққат дод. Барои ҳуқуқшинос истинод ба моддаи қонун далели шинос аст. Шаҳрванде, ки бори аввал ба идора омадааст, мехоҳад бидонад, ки ин модда ба вазъияти ӯ чӣ иртибот дорад. Масалан, ҳангоми омӯзиши тартиби баррасии муроҷиатҳо метавон ба шунавандагон супориш дод, ки ба як ариза ҷавоби хаттӣ таҳия кунанд ва сипас онро аз нигоҳи муроҷиаткунанда бихонанд. Агар аз ҷавоб сабаби қабули қарор ва тартиби минбаъдаи амал фаҳмо бошад, корманд тавонистааст миёни забони қонун ва ниёзи шаҳрванд робита барқарор созад. Маҳз чунин машқҳо дониши касбиро ба маҳорати хизмат ба мардум табдил медиҳанд.
Саҳми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар бунёди давлати ҳуқуқбунёд аз барқарорсозии ниҳодҳои давлатӣ дар солҳои душвори истиқлол то пешбурди ислоҳоти судӣ ва тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон тӯл мекашад. Рӯзи Президент барои аҳли ҳуқуқшинос фурсатест, ки дар баробари арҷ гузоштан ба ин таҷрибаи таърихӣ масъулияти касбии худро низ аз нав бисанҷанд. Барои мо, омӯзгорон ва кормандони соҳаи адлия, идомаи ин кор дар он ифода меёбад, ки ҳар як шунаванда аз машғулият бо маҳорати бештари татбиқи одилонаи қонун ба ҷойи кори худ баргардад. Эътимоди мардум ба давлати ҳуқуқбунёд маҳз дар ҳамон ҷо устувор мегардад, ки шаҳрванд посухи асоснок мегирад, шаъну шарафаш эҳтиром меёбад ва ҳуқуқаш ҳимоя мешавад.
Собирзода Исфандиёр Салом
Ректори Донишкадаи такмили ихтисоси Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ