Ҳуқуқҳои иҷтимоӣ ва иқтисодии занон яке аз бахшҳои муҳимтарини сиёсати ҳуқуқии ҳар давлат ба шумор мераванд.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳуқуқи ҳар шахсро ба меҳнат, ба интихоби ихтиёрии касб ва ба шароити одилонаи кор кафолат медиҳад. Дар ин замина, занон низ баробар бо мардон ҳақ доранд, ки дар ҳама соҳаҳои иқтисодӣ фаъолият намоянд, соҳиби кор бошанд ва барои кори баробар музди баробар гиранд.
Моддаи 35 Конститутсия таъкид мекунад, ки меҳнат ҳуқуқ ва вазифаи ҳар шаҳрванд аст. Аммо дар амал, бархе аз занон, махсусан дар минтақаҳои дурдаст, бо мушкилоти марбут ба ҷойҳои кор, сатҳи музди меҳнат ва шароити номувофиқи кор рӯ ба рӯ мешаванд. Ин ҳолат гоҳе бо сабабҳои иҷтимоӣ ва гоҳе бо сабабҳои тафаккури суннатӣ тавзеҳ дода мешавад, ки ҳанӯз ҳам нақши занро бештар дар доираи оила мебинанд.
Баробарии зан ва мард дар соҳаи меҳнат на танҳо масъалаи ҳуқуқӣ, балки масъалаи рушди иқтисодӣ ва иҷтимоии кишвар низ мебошад.
Вақте ки занон ба таври баробар дар бозори меҳнат иштирок мекунанд, сатҳи зиндагӣ, истеҳсолот ва рушди умумии иқтисод баланд мегардад. Аз ин рӯ, давлат бояд чораҳо андешад, ки монеаҳои иҷтимоиву фарҳангӣ бартараф шаванд, имкониятҳои кор барои занон бештар гарданд ва онҳо тавонанд бо шароити баробар кор кунанд.
Дар ин раванд нақши муассисаҳои давлатӣ, иттиҳодияҳои занон ва ташкилотҳои ғайридавлатӣ хеле муҳим аст, зеро онҳо метавонанд ба занон дар ҳифзи ҳуқуқҳои меҳнатӣ ва дарёфти ҷойҳои муносиб ёрӣ расонанд. Ҳуқуқи дигари муҳим, ки дар Конститутсия барои ҳар шахс кафолат дода шудааст, ҳуқуқ ба таҳсил мебошад. Таълим барои занон воситаи асосии рушди шахсӣ ва касбӣ аст.
Дастрасии баробар ба таҳсил яке аз шароити муҳим барои баробарии ҳақиқии иҷтимоӣ аст. Бо вуҷуди он ки сатҳи саводнокии занон дар Тоҷикистон баланд аст, то ҳол мушкилоти муайян вуҷуд дорад.
Дар баъзе минтақаҳо духтарон пас аз хатми мактаби миёна таҳсилро идома намедиҳанд, ки сабабҳояш метавонад иқтисодӣ, иҷтимоӣ ё фарҳангӣ бошад.
Ин ҳолат метавонад имкониятҳои онҳо барои иштирок дар ҳаёти иқтисодиву сиёсӣ маҳдуд созад. Аз ин рӯ, татбиқи моддаҳои конститутсионӣ дар бораи таҳсил бояд бо барномаҳои амалӣ, аз ҷумла дастгирии духтарон дар таҳсилоти олӣ ва касбӣ, ҳамроҳ гардад. Дар соҳаи сиёсӣ низ баробарии зану мард аҳамияти махсус дорад.
Конститутсия ба ҳамаи шаҳрвандон ҳуқуқи интихоб кардан ва интихоб шуданро кафолат медиҳад.
Ин маънои онро дорад, ки занон метавонанд узви парлумон, роҳбари мақомоти иҷроия ё намояндаи ҷомеа бошанд.
Дар солҳои охир шумораи занон дар парлумон ва сохторҳои давлатӣ зиёд шудааст, аммо ин нишондиҳанда ҳанӯз ҳам аз сатҳи баробар дур аст.
Сабабҳои асосии ин вазъият на танҳо дар сабаби ҳуқуқӣ, балки дар анъанаҳои иҷтимоӣ, набудани дастгирии институтсионалӣ ва масъулиятҳои зиёди оилавии занон ҷой доранд.
Барои боло бурдани нақши занон дар сиёсат зарур аст, ки давлат ва ҷомеа муҳити мусоид фароҳам оваранд — аз ҷумла тавассути барномаҳои тайёркунии кадрҳои занона ва ташвиқи иштироки онҳо дар ҳаёти ҷамъиятӣ. Ҳуқуқи занон дар соҳаи оила низ яке аз ҷанбаҳои муҳими конститутсионӣ мебошад.
Конститутсия оиларо ҳамчун асоси ҷомеа эътироф мекунад ва ҳифзи онро вазифаи давлат медонад.
Ҳамзамон, дар моддаи дахлдори Конститутсия таъкид шудааст, ки зан ва мард дар муносибатҳои оилавӣ ҳуқуқҳои баробар доранд. Ин баробарӣ дар масъалаҳои никоҳ, тарбияи фарзандон, моликияти муштарак ва масъулиятҳои оилавӣ ифода меёбад.
Аммо дар амал, на ҳамеша ин баробарӣ пурра риоя мешавад.
Бисёр вақт занон дар масъалаҳои молиявӣ ё қарорҳои дохилии оила нақши камтар доранд, ки ин натиҷаи таъсири арзишҳои суннатии ҷомеа мебошад.
Барои бартараф кардани ин ҳолат, зарур аст, ки маърифати ҳуқуқии аҳолӣ, хусусан мардон ва занон, баланд бардошта шавад.
Мушкили ҷиддие, ки ба ҳуқуқҳои занон таъсир мерасонад, масъалаи зӯроварӣ дар оила мебошад. Ҳарчанд Конститутсия ҳуқуқ ба ҳаёт, озодӣ ва дахлнопазирии шахсро кафолат медиҳад, дар амал занон на ҳамеша аз зӯроварии ҷисмонӣ ё равонӣ эминанд.
